كتابهاى مفصّل فقهى مراجعه كند . و اگر در مواردى از طرف شرع مقدّس به طور خاصّ چيزى نرسيده بايد ارش ، يعنى تفاوت قيمت را بدهند ، بدين نحو كه شخصى را كه جراحت بر او وارد شده فرض كنند كه اگر برده و قابل فروش بود ، تفاوت قيمت سالم و قيمت معيوب او به چه نسبت بود ، و به همين نسبت از ديه كامل انسان بپردازند . مثلًا اگر سالم او صد هزار تومان ، و معيوب و مجروح او هشتاد هزار تومان ارزش داشت ، بايد يك پنجم ديه كامل را كه دويست مثقال شرعى طلا يا دو هزار درهم نقره است بدهند . و اگر به علّت فاصله با دوران برده‌دارى - اگر واقعا چنين باشد اين روش ممكن نباشد ضرر مادّى حاصل از جرّاحى و اصلاح نقص ، و يا به نسبت تقارب بايكى از مواردى كه ديه شرعى دارد حساب كنند . مسائل متفرّقه قصاص و ديات مسئله 3177 - مقصود از عاقله كه ديه قتل خطاء را بايد بدهد ، مردان بالغ عاقل از خويشاوندان پدرى قاتل است ، مانند برادرها و برادر زاده‌ها و عموها و عمو زادگان و ظاهراً پدر و اجداد و اولاد قاتل نيز از عاقله حساب مىشوند . ولى احوط مصالحه است ، و لكن خويشان مادرى و زنان به طور كلّى و بچّه‌ها و ديوانگان ، و كفّار - هر چند اهل ذمّه باشند - جزء عاقله نيستند . و بنابر احتياط ، تقسيم بر عاقله به وسيله حاكم شرع و با تشخيص او ، و اگر نشد به وسيله عدول مؤمنين انجام مىشود . و احوط رعايت مراتب ارث است . پس اگر افراد نزديكتر به قاتل متمكّن نباشند به عهده طبقه بعد گذاشته مىشود . پس از خويشان پدرى ، اگر ميان قاتل و شخصى پيمان ضمانت جنايت باشد - كه اگر يكى جنايتى كرد ديگرى ضامن باشد شخص ضامن ، عاقله حساب مىشود . و اگر ضامن جنايت هم ندارد ، يا اساساً عاقله او ( اعمّ از خويشان يا ضامن جنايت ) تمكّن ندارند ، خود قاتل بايد ديه را بدهد ، و اگر نتواند از بيت‌المال مسلمين پرداخت مىشود . و اگر قاتل ، كافر اهل ذمّه باشد ، در صورتى كه بتواند ، خود او بايد ديه قتل خطاء را بدهد ، و اگر نمىتواند از بيت‌المال مسلمين پرداخت مىشود . و در ديه اعضاء و جراحتهاى خطائى اگر ديه به مقدار يك بيستم ديه كامل يا بيشتر باشد از عاقله مىگيرند ، و اگر كمتر باشد بنابر اقوى خود قاتل مىدهد . و در قتل عمد و شبيه عمد اگر قاتل فرار كرده و دسترسى به او نيست ديه را از مال او برمىدارند و اگر مال ندارد با رعايت مراتب ارث از خويشان او مىگيرند ، و اگر ندارند از بيت‌المال مسلمين پرداخت مىشود .